به گزارش اکو90، گزارش تازه «پایش جهانی تعاونی‌ها» نشان می‌دهد تعاونی‌ها، با وجود سهم ناچیزشان در آمارهای رسمی، نیرویی تعیین‌کننده در اقتصاد جهانی‌اند. آن‌ها در بحران‌های پی‌درپی، از همه‌گیری کرونا تا اختلال زنجیره تأمین، تاب‌آوری خود را ثابت کرده‌اند و مدلی از کسب‌وکار انسانی‌تر و پایدارتر ارائه می‌دهند؛ مدلی که هنوز آن‌طور که باید در داده‌ها و سیاست‌گذاری‌ها دیده نمی‌شود.
در حالی که غول‌های چندملیتی و بازارهای پرنوسان جهان را به سلطه خود درآورده‌اند، تعاونی‌ها و بنگاه‌های متقابل در سکوت و پشت صحنه، اقتصاد را بازسازی می‌کنند. مدلی که مالکیت مشترک، تصمیم‌گیری دموکراتیک و تاب‌آوری جامعه را در مرکز خود دارد، نه تنها میلیاردها دلار گردش مالی ایجاد می‌کند، بلکه زندگی بیش از یک میلیارد عضو در سراسر جهان را بهبود می‌بخشد و نشان می‌دهد اقتصاد می‌تواند انسانی‌تر و پایدارتر باشد.
گزارش پایش جهانی تعاونی‌ها (WCM 2023) که توسط اتحادیه بین‌المللی تعاونی‌ها (ICA) و با حمایت علمی مؤسسه اروپایی تحقیقات تعاونی‌ها و شرکت‌های اجتماعی (Euricse) تهیه شده، تصویری شفاف از اقتصاد اغلب نادیده‌گرفته‌شده تعاونی‌ها ارائه می‌دهد. طبق این گزارش، تنها ۳۰۰ تعاونی بزرگ جهان در سال ۲۰۲۱، مجموعاً ۲,۴۰۹.۴۱ میلیارد دلار گردش مالی داشته‌اند؛ رقمی که با تولید ناخالص داخلی کشورهایی مثل استرالیا یا کره جنوبی برابری می‌کند.
این اعداد تنها نمودار روی کاغذ نیستند؛ آن‌ها مدرکی هستند از مدلی اقتصادی که رفاه انسان و جامعه را بر سود مالی مقدم می‌دارد و در بحران‌های جهانی از همه‌گیری گرفته تا اختلال زنجیره تأمین تاب‌آوری خود را به اثبات رسانده است. امروز بیش از هر زمان دیگری به داده‌های دقیق نیاز است تا سهم واقعی تعاونی‌ها در توسعه پایدار و زندگی جوامع محلی دیده شود. جروِن داگلاس، دبیرکل ICA، و جیانلوکا سالواتوری، دبیرکل Euricse، تأکید می‌کنند که «داده‌های مستحکم اهمیت حیاتی دارند». شاخص WCM، از رصد اهداف توسعه پایدار تا کمک به سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد، شکاف بزرگی را پر می‌کند. این شاخص نه تنها قدرت اقتصادی تعاونی‌ها را نشان می‌دهد، بلکه روایت می‌کند چگونه این سازمان‌ها با بیش از یک میلیارد عضو در سراسر جهان، در مسیر منافع اجتماعی گام برمی‌دارند.
۳۰۰ شرکت برتر تعاونی؛ اقتصاد در سایه
قلب این گزارش، رتبه‌بندی «۳۰۰ شرکت برتر» است که گردش مالی تعاونی‌ها و سازمان‌های متقابل را در سال ۲۰۲۱ به ارزش ۲,۴۰۹.۴۱ میلیارد دلار به تصویر می‌کشد؛ رقمی که حتی با تولید ناخالص داخلی برخی کشورهای بزرگ برابری می‌کند و وسعت این بخش را در دوران بازیابی پساکرونا نشان می‌دهد.
در میان ۳۰۰ تعاونی بزرگ جهان، بخش‌های اقتصادی، تعاونی‌های کشاورزی و غذایی با ۱۰۵ سازمان، معادل ۳۵ درصد از گردش مالی ۳۰۰ شرکت برتر، در صدر قرار دارند. پس از آن، بخش بیمه با ۹۶ سازمان و سهم ۳۲ درصد و تجارت عمده‌فروشی و خرده‌فروشی با ۵۷ سازمان و سهم ۱۹ درصد قرار دارند. خدمات مالی با ۲۷ سازمان، سهم ۹ درصدی را به خود اختصاص داده و صنایع و خدمات عمومی با ۹ سازمان (۳ درصد)، آموزش، سلامت و کار اجتماعی با ۳ سازمان (۱ درصد) و سایر خدمات نیز با ۳ سازمان (۱ درصد) در رتبه‌های بعدی قرار دارند.
وقتی این اعداد بر اساس تولید ناخالص داخلی سرانه تنظیم می‌شوند تا تأثیر نسبی در اقتصادهای مختلف سنجیده شود، باز هم بخش کشاورزی با ۱۰۳ تعاونی پیشتاز است، بیمه با ۸۷ تعاونی در رتبه دوم و تجارت عمده‌فروشی و خرده‌فروشی با ۵۶ تعاونی در جایگاه سوم قرار دارند. این شاخص نشان می‌دهد که تعاونی‌ها چگونه می‌توانند نقش برجسته‌ای در بازارهای نوظهور ایفا کنند.
گزارش پایش جهانی تعاونی‌ها (WCM) تصویری روشن از ترکیب و تنوع تعاونی‌های بزرگ جهان ارائه می‌دهد. بر اساس این گزارش، ۴۳ درصد از ۳۰۰ تعاونی برتر، تولیدکننده هستند، ۲۷ درصد متقابل (عمدتاً در حوزه بیمه) و ۲۴ درصد مصرف‌کننده یا کاربر هستند. وقتی عملکرد آن‌ها بر اساس تولید ناخالص داخلی سرانه سنجیده می‌شود، تعاونی‌های مصرف‌کننده جایگاه برجسته‌تری پیدا می‌کنند و نقش‌شان در اقتصادهای مختلف آشکار می‌شود.
این ترکیب، غلبه مدل‌های سنتی تولید و بیمه را در اقتصاد تعاونی جهان نشان می‌دهد؛ اما سهم اندک تعاونی‌های کارگری (کمتر از ۳ درصد) و چندذینفعی، یادآور ظرفیت بالای این بخش برای رشد مدل‌های نوین مشارکت و دموکراسی اقتصادی در آینده است.
جغرافیا و قدرت اقتصادی
از نظر جغرافیایی، کشورهای صنعتی پیشتاز هستند. ایالات متحده با ۷۳ تعاونی در رتبه‌بندی گردش مالی و ۴۱ تعاونی نسبت به تولید ناخالص داخلی سرانه در صدر قرار دارد، پس از آن، فرانسه با ۴۰ تعاونی در هر دو شاخص، آلمان با ۳۱ و ۲۸ تعاونی، و ژاپن با ۲۱ و ۲۳ تعاونی جای می‌گیرند.
به‌طور کلی، اروپا با ۱۶۶ تعاونی بر اساس گردش مالی و ۱۵۸ تعاونی در سنجش بر اساس تولید ناخالص داخلی سرانه، بیشترین سهم را دارد، قاره آمریکا با ۹۴ و ۸۷ تعاونی در رتبه بعدی است، منطقه آسیا-اقیانوسیه ۴۰ و ۵۴ تعاونی را در خود جای داده و در نهایت، آفریقا تنها با حضور کنیا در رتبه‌بندی تولید ناخالص داخلی سرانه نمایان شده است.
با این حال، بازیگران نوظهور نیز در حال قدرت‌نمایی هستند. هند با ۳ تعاونی در فهرست گردش مالی و ۱۵ تعاونی در رتبه‌بندی نسبی (نسبت به GDP سرانه) و برزیل با ۱۲ و ۲۱ تعاونی، در شاخص تعدیل‌شده جایگاه برجسته‌ای یافته‌اند و نشان می‌دهند که ظرفیت‌های بومی و قدرت اقتصادی در بازارهای نوظهور به‌سرعت در حال رشد است.
تنوع مالی در میان تعاونی‌های برتر
تنوع اندازه و گردش مالی در میان تعاونی‌ها چشمگیر است؛ تنها ۸ سازمان گردش مالی بالای ۵۰ میلیارد دلار دارند (۲٫۷درصد)، در حالی که ۴۶ سازمان بین ۱۰ تا ۵۰ میلیارد دلار (۱۵٫۳درصد)، ۵۷ سازمان بین ۵ تا ۱۰ میلیارد دلار (۱۹درصد)، ۱۱۲ سازمان بین ۲ تا ۵ میلیارد دلار (۳۷٫۳درصد) و ۷۷ سازمان زیر ۲ میلیارد دلار (۲۵٫۷درصد) قرار دارند.
چرا سهم تعاونی‌ها پنهان مانده است؟
با وجود اهمیت تعاونی‌ها، هنوز راه طولانی برای جمع‌آوری داده‌های دقیق درباره آن‌ها باقی مانده است. از سازمان ملل گرفته تا خود تعاونی‌ها، بسیاری خواستار آمار قوی‌تر و به‌روزتر هستند، چرا که نبود داده‌های جامع باعث می‌شود تأثیر واقعی تعاونی‌ها از پایداری اقتصادی تا تاب‌آوری اجتماعی در شاخص‌های رسمی اقتصاد دیده نشود.
روش‌شناسی جمع‌آوری اطلاعات از شرکت‌های تعاونی و اکوسیستم‌های پیرامون آن‌هاهم چالش‌هایی ایجاد می‌کند: ساختار پیچیده گروهی تعاونی‌ها، تفاوت تعاریف در کشورهای مختلف و اتکای زیاد به گزارش‌های سالانه باعث می‌شود تصویر کامل نباشد. در واقع، ۸۱ درصد داده‌ها تنها از بررسی اسناد و گزارش‌ها به‌دست آمده‌اند.
اگرچه فهرست «۳۰۰ تعاونی برتر جهان» همه واقعیت را منعکس نمی‌کند، اما بخش مهمی از این چشم‌انداز را نشان می‌دهد و طی ۱۲ سال گذشته به تدریج دقیق‌تر شده است. با این حال، عواملی مانند نوسان نرخ ارز یا تفاوت شاخص‌های مالی بین صنایع مثلاً حق بیمه در بیمه یا درآمد بانکی در خدمات مالی مقایسه کشورها را دشوار می‌کند.
در نبود ابزارهایی مانند گزارش WCM، سیاستگذاران و افکار عمومی معمولاً سهم واقعی تعاونی‌ها را دست‌کم می‌گیرند؛ نکته‌ای که حتی آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، به آن اشاره کرده است. علاوه بر این، تعصب جغرافیایی هم وجود دارد: از میان ۳۰۰ تعاونی برتر، ۱۶۶ تعاونی در اروپا، ۹۴ در آمریکا و تنها ۴۰ در آسیا-اقیانوسیه قرار دارند. همین امر باعث می‌شود تعاونی‌های بازارهای نوظهور، مثل هند، کمتر دیده شوند. در حالی که وقتی شاخص‌ها با تولید ناخالص داخلی سرانه تنظیم شوند، برخی از این تعاونی‌ها مانند IFFCO هند عملکرد درخشانی دارند و نشان می‌دهند که نقش تعاونی‌ها در کشورهای با درآمد پایین بسیار فراتر از تصور رایج است.
نقش تعاونی‌ها در اقتصاد و زندگی مردم
گزارش نشان می‌دهد که تعاونی‌ها در بخش‌های گوناگون اقتصاد، نقش پررنگی دارند و برخی از آن‌ها حتی در سطح جهانی پیشتازند.
کشاورزی و مواد غذایی: بیشترین سهم تعاونی‌ها در این بخش است؛ از میان ۳۰۰ تعاونی برتر جهان، ۱۰۵ مورد در حوزه کشاورزی و غذا فعالیت می‌کنند. برای نمونه، تعاونی Nonghyup از کره‌جنوبی با گردش مالی بیش از ۶۱ میلیارد دلار، یکی از بزرگ‌ترین تعاونی‌های جهان است. این تعاونی‌ها به بهبود درآمد کشاورزان و تقویت امنیت غذایی کمک می‌کنند.
بیمه: در رتبه دوم، ۹۶ تعاونی بیمه قرار دارند؛ از جمله Talanx با گردش مالی حدود ۵۳.۸ میلیارد دلار. تعاونی‌های بیمه نقش مهمی در حمایت از مردم در برابر ریسک‌های مالی دارند و میلیون‌ها نفر را با نرخ‌های عادلانه بیمه می‌کنند.
تجارت عمده‌فروشی و خرده‌فروشی: در این بخش ۵۷ تعاونی فعالیت دارند که نمونه شاخص آن REWE از آلمان است (با گردش مالی بیش از ۸۲ میلیارد دلار). این تعاونی‌ها با ارائه کالاهای رقابتی و توجه به پایداری، بازار مصرف را متحول کرده‌اند.
خدمات مالی: هرچند تعدادشان کمتر است (۲۷ تعاونی)، اما نقش‌شان بسیار تأثیرگذار است. برای مثال، Crédit Agricole فرانسه با بیش از ۱۱۷ میلیارد دلار گردش مالی، بزرگ‌ترین تعاونی جهان به‌شمار می‌رود و در بحران‌های مالی از مشتریان خود حمایت کرده است.
صنعت و تولید: در حوزه صنعت، تعاونی‌هایی مانند Mondragón از اسپانیا (با ۱۳.۴ میلیارد دلار) نشان می‌دهند که تعاونی‌ها می‌توانند در صنایع پیشرفته هم موفق باشند.
بهداشت، انرژی و خدمات عمومی: در بخش سلامت، تعاونی Unimed برزیل با ۱۵.۶ میلیارد دلار نمونه‌ای موفق است. همچنین تعاونی‌های انرژی در حوزه «انرژی سبز» و خدمات شهری اخلاق‌محور فعالیت دارند.
سایر خدمات (مسکن، ارتباطات و فناوری):
تعدادشان اندک است، اما نقش نوآورانه‌ای دارند. مثلاً تعاونی DATEV آلمان (۱.۴ میلیارد دلار) در زمینه خدمات دیجیتال و ارتباطات فعال است.
به‌طور کلی، آمارها نشان می‌دهد که بیشترین سهم گردش مالی در میان تعاونی‌ها متعلق به کشاورزی (۳۵درصد) و بیمه (۳۲درصد) است. بیشتر تعاونی‌ها شرکت‌هایی با اندازه متوسط هستند حدود ۳۷ درصد از آن‌ها گردش مالی بین ۲ تا ۵ میلیارد دلار دارند. از نظر نوع فعالیت، ۴۳ درصد از گردش مالی در دست تعاونی‌های تولیدکننده و ۲۴ درصد در اختیار تعاونی‌های مصرف‌کننده یا کاربر است.
این تنوع نشان می‌دهد که تعاونی‌ها فقط در یک بخش خاص فعال نیستند، بلکه در سراسر زنجیره ارزش از تولید تا مصرف حضور دارند و به رشد پایدار اقتصادی کمک می‌کنند.
تمرکز بر مزایای اعضا
شاخص WCM با همکاری اندیشکده بین‌المللی کارآفرینی تعاونی (ICETT) به بررسی مزایای اعضای تعاونی‌ها پرداخته و وب‌سایت‌های ۷۶ سازمان برتر در هر بخش را تحلیل کرده است. حدود ۷۰ درصد این سازمان‌ها به هویت تعاونی خود تأکید دارند. مزایا شامل اقتصادی (سود سهام، قیمت‌های پایین‌تر و نرخ‌های بهره بالاتر)، اجتماعی (دسترسی به آموزش و نمایندگی) و غیرقابل لمس (توانمندسازی و پایداری) است. مدل‌های مختلف از تضمین درآمد و دسترسی به بازار تا امنیت شغلی و تخفیف برای اعضا را ارائه می‌دهند.
در بخش کشاورزی، تعاونی‌ها حمایت از کشاورزان و قیمت‌گذاری عادلانه را برجسته می‌کنند؛ در بیمه، سازمان‌های متقابل روی تقسیم ریسک تأکید دارند؛ تعاونی‌های کارگری امنیت شغلی را اولویت می‌دهند. مدل‌های مصرف‌کننده تخفیف ارائه می‌دهند، در حالی که تولیدکنندگان دسترسی به بازار را تضمین می‌کنند.
این تصویر، یافته‌های قبلی درباره تعامل دیجیتال اعضا را تکمیل می‌کند و نشان می‌دهد تعاونی‌ها به‌عنوان جایگزینی متمرکز بر اعضا نسبت به کسب‌وکارهای سنتی عمل می‌کنند.
پیام برای آینده
با گردش مالی ۲,۴۰۹.۴۱ میلیارد دلار و پیوندهای اجتماعی عمیق، تعاونی‌ها نشان می‌دهند که اقتصاد می‌تواند مدلی انسانی‌تر و پایدارتر باشد؛ اقتصادی که مردم، نه تنها سود، در اولویت‌اند. برای سیاستگذاران و کارآفرینان، این پیام روشن است: زمان آن رسیده که مشارکت، همکاری و مدل‌های اقتصادی مبتنی بر جامعه را جدی بگیریم.
مترجم: مریم حسینی
